تعریف

تعريف قرارداد آتي ( قرارداد آتي چيست؟)  

قرارداد آتي  يا فيوچر : قراردادي که در آن خريدار و فروشنده توافق مي کنند ، مقدار معيني از کالاي مشخص را با کيفيت  مشخص  ، قيمت  معلوم  ،  در زمان  و  مکان مشخص معامله کنند.

يک قرارداد آتي براي يک درجه ، مقدار ، ماه تحويل و  قيمت  معين منعقد مي گردد.

 مثال :  قرارداد آتي 500 تن مس کاتد با درجه خلوص 99 درصد جهت  تحويل در ماه شهريور 84  به قيمت هر کيلو 3500 تومان ،  ( تحويل 30 /6/84 )  ،      

 رتبه ، مقدار ،  تاريخ تحويل ، نحوه ارائه قيمت ، ميزان سپرده اصلي يا جبراني براي هر نوع قرارداد همزمان با  افتتاح  معامله  از طريق بورس تعيين و مشخص خواهد شد. در مجموع فقط تعيين قيمت در اختيار طرفين قرارداد آتي  گذاشته مي شود. داد و ستد اين قرارداد تنها در تالار بورس صورت مي گيرد .  تدوين مقررات و برقراري ضمانت اجراء آن در خصوص چگونگي داد و ستد قراردادهاي آتي در زمره اختيارات و مسئوليتهاي بورس است . 

  فوايد قرارداد آتي  (چرا قرارداد آتي )

فوايدي که قراردادآتي براي معامله کنندگان دارد ،  بشرح زير مي باشد :

1 - براي توليد کننده محصول

به وسيله قراردادآتي  فروشنده ( توليد کننده )  مي تواند قيمت فروش مورد نظر خود را براي زمان آينده تثبيت نمايند . و در برابر  نوسانات مربوط به تغيير قيمت کالا ، قيمت مد نظر خود را  حفظ نمايد و از ريسک مربوط به نوسانات قيمت جلوگيري  نمايند .  توليد کنندگان مي توانند از طريق فروش کالا بصورت غيابي ، سفارش ساخت  محصولات را دريافت نمايند .

 توليد کنندگان ، پردازش گران ، و توزيع کنندگان فلزات  از قراردادهاي آتي بمنظور هج کردن (پوشش خطر )  در برابر ريسک قيمت استفاده مي نمايند. وي مي تواند  در صورت فاصله گرفتن قيمتها از قيمت پيشنهادي قرارداد خود را واگذار نمايند .

2- براي خريدار ( مصرف کننده )

 مصرف کننده کالا نيز مي تواند از طريق اين قرارداد از  دريافت ميزان  کالاي مورد نظر خود در ماه مورد نظر با قيمت تثبيت شده  اطمينان حاصل نمايد . وي  مي تواند کالاي مورد نياز خود را براي زمان مورد نظر با قيمت مورد نظر خود تثبيت نمايند . مصرف کننده مي تواند در صورت  فاصله گرفتن قيمتها از قيمت پيشنهادي قرارداد خود را در بورس واگذار نمايد .

3 - براي معامله گر

 معامله گر (دلال )  نيز  مي تواند از نوسانات قيمت  قرارداد آتي  يا خريد و فروش قرارداد آتي سود کسب نمايد. اين افراد با خريد و فروش قرارداد آتي در جهتي که از قيمتها پيش بيني مي نمايند مي توانند  سود کسب نمايند ،  بعنوان مثال  در زماني که قيمتها در حال افزايش مي باشد با خريد يک قرارداد آتي به قيمت پايين تراز روند افزايشي  قيمت  سود کسب نمايد و در زماني که قيمتها در حال کاهش مي باشد مي تواند با فروش يک قرارداد آتي از روند کاهشي قيمتها  سود کسب نمايد .

سپرده قرار دادآتي چيست ؟

هر کدام از طرفين خريدار و فروشنده بمنظور تعهد به خريد يا فروش کالاي مورد نظر مي بايست  درصدي از ارزش کالا را  بعنوان سپرده يا وديعه نزد کارگزار در وجه اتاق پاياپاي نگهدارند .

در صورتي که يک معامله گر اقدام به خريد يا فروش قرارداد آتي نمايد  ، ملزم به واريز سپرده خواهد بود . اين سپرده در حکم سپرده  حسن انجام کار در خصوص  نمايش تعهد  خريدار نسبت به پرداخت بهاي  کالا به هنگام تحويل و تعهد  فروشنده نسبت به تحويل کالا در موعد تحويل مي باشد .  

-  واريز سپرده  هم بر عهده خريدار و هم بر عهده فروشنده يک قرارداد آتي خواهد بود

- در هر قرارداد آتي ، حداقل سطوح سپرده مخصوص به آن که از طريق بورس محل داد و ستد تعيين و ابلاغ مي گردد . معمولا بين 5 الي 10 درصد از ارزش هر قرارداد بعنوان سپرده  نزد کارگزار در وجه اتاق پاياپاي واريز مي شود .

بطور مثال : اگر قرارداد  فيوچر تحويل مس کاتد شرکت ملي مس  براي ماه شهريور1384 براي هر کيلو  3500  تومان باشد ،  ميزان هر قرارداد 10 تن  باشد ، ارزش اين قرارداد 35 ميليون تومان مي باشد ، واريز 5 درصد از اين قرارداد بعنوان سپرده  ،  معادل 1750000  تومان   مي باشد  ، که هر کدام از طرفين قرارداد اين مبلغ را واريز مي نمايند .

- سپرده واريز شده متناسب با افزايش و کاهش سطح قيمتها  تغيير مي يابد. قرارداد آتي منتشره در  جريان هر روزمتناسب  با  قيمت روز  از طريق اتاق پاياپاي اصلاح حساب مي گردند. سود يا زيان هر فرد بصورت روزانه محاسبه مي گردد .

- در صورت کاهش سرمايه مشتري به پاييين تر از يک سطح تعيين شده واريز سپرده جبراني الزامي خواهد بود . در صورتيکه  مشتري نزد کارگزار وکالت داشته باشد. کارگزار ميبايست وجه را واريز نمايد.

 چگونه قرارداد آتي بخريم ؟

 بمنظور خريد يک قراردادآتي مي بايست مراحل زير را طي نمود :

1 -   بورس ،  شيوه  هر قرارداد آتي را براي هر کالا بصورت استاندارد شده تعيين مي کند ،  بطوريکه براي هر قرارداد  زمان تحويل ، ميزان هر کالا ،  ساير مشخصات ريز مربوط به کالا و ميزان سپرده هر قرارداد آتي از طريق بورس تعيين مي شود .

2 -   خريدار ( متقاضي خريد ) بر اساس  استانداردهاي تعيين شده  بورس براي معامله  هر فلز  به شيوه قرارداد آتي ،  اقدام به تکميل  فرم درخواست خريد مي نمايد .

3 -   خريدار و فروشنده با توجه به زمان موعد تحويل کالا بر نرخ قيمت  رقابت مينمايند. ( به عنوان مثال قرارداد تحويل 10 تن مس کاتد شرکت ملي مس  با خلوص 99 درصد جهت  تحويل در ماه شهريور84  )

4 -   پس از توافق خريدار و فروشنده  برروي نرخ  قيمت براي هرفلز در قراردادآتي  طرفين مبلغي به عنوان سپرده قرارداد آتي( معمولا 5 درصد )   بمنظور حسن انجام قرارداد در وجه اتاق پاياپاي واريز مي نمايند .

5 -  هزينه  کارگزاران  و عوارض بورس  نيز به همراه سپرده قرارداد آتي به حساب اتاق پاياپاي واريز   مي شود . اتاق پس از  کسر سهم بورس ،  کارمزد کارگزاران را به حساب آنها واريز مينمايد.  سپرده پرداختي از  سوي خريدار  به نام وي  ثبت مي شود .

يا :   در هنگام واريز سپرده ابتدا ، خريدار چکي را معادل مبلغ سپرده مقرر صادر و  به کارگزاري  تسليم مي نمايد.  کارگزاري  وجوه سپرده  را در حساب مشتري و بنام  وي ثبت  مي نمايد . سپس ، وجه سپرده از سوي کارگزاري به حساب اتاق تهاتر(پاياپاي ) واريز مي شود.

6 -   پس از انعقاد قرارداد آتي  بين  خريدار و فروشنده  ، خريدار مي تواند قرارداد خود را در تابلو بورس عرضه نمايد.  در اين حالت رقابت بر روي تابلو بورس بر اساس قيمت فروش پيشنهادي صورت ميگيرد . پس از خريد قرارداد آتي توسط خريدار جديد مسئوليت تحويل کالا به خريدار جديد منتقل مي گردد. 

7 -   در صورتيکه هرکدام از طرفين  قرارداد تمايلي به ماندن در قرارداد نداشته  باشند  مي  توانند  قبل از تاريخ سر رسيد  اقدام به مختومه ساختن قرارداد  از طريق اعمال موقعيتي بر عکس موقعيت فعلي اقدام نمايند .

8 -   تحويل کالا :

 1) آخرين روز در رابطه با يک قرار داد آتي از سوي بورس تعيين خواهد شد .

2) صدور در خواست تحويل کالا از سوي دارنده قرارداد آتي به کارگزار خود 

3) کارگزار درخواست را به اتاق پاياپاي و کارگزار فروشنده منتقل مي نمايد.

4) کارگزار فروشنده تحويل کالا را به اطلاع فروشنده قرارداد آتي  مي رساند .

    5) فروشنده از طريق پرداخت بصورت وجه نقد معادل کالاي خريداري شده يا  تحويل کالا ، تسويه قرارداد  را به اطلاع کارگزار خود مي رساند.

سود يا زيان  در قرارداد آتي چگونه تعيين مي شود ؟

سود يا زيان  در قرارداد آتي در هر روز بر اساس نرخ مبادله کالا در تالار بورس محاسبه و به حساب هر فرد تعلق مي گيرد . با توجه به قيمتي که کالاي مورد مبادله  در هر روز دارد ، به کالا  سود يا زيان تعلق مي گيرد .

-   در حالتي که قيمتها  کاهش مي يابد ار حساب سپرده خريدار کسر و به حساب سپرده فروشنده افزوده مي گردد .

-   در حالتي که قيمتها افزايش مي يابد از حساب سپرده فروشنده کسر و به حساب سپرده خرديدار واريز مي گردد .

در هر روز به نسبتي که قيمتها افزايش يا کاهش مي يابد در حساب هر يک از طرفين تغيير صورت مي گيرد

چگونگي سفارش يک قرارداد آتي:

        1 - مدارک مورد نياز

  • فرم درخواست خريد يا فروش ( فرم کاغذي ، کامپيوتري ، و.... )

  • عناصر يک سفارش در يک فرم

- تعيين خريد يا فروش  - مقدار سفارش  - ماه تحويل   - نوع کالا – صدور هر نوع دستورالعمل خاص ، از قبيل زمان يا محدوده قيمت .

2 - انواع سفارشات

  • 1 سفارسات بازار  : سفارش به قيمت جاري بازار

در اين نوع سفارش کارگزار پس از دريافت سفارش اقدام به خريد قرارداد آتي  به بهترين حالت ممکن مي نمايد .

  • سفارشات مشروط  : در اين دستور سفارش مشتري  کارگزار  تحت  شرايطي اقدام به اجراي سفارش مشتري مي نمايد .  اقسام سفارشات مشروط به شرح  زير مي باشد :

صدور سفارش با قيمت متوقف : مشتري با يک قيمت مشخص به کارگزار سفارش مي دهد که در صورت تحقق اين  قيمت  خاص اقدام به اجراي سفارش نمايد.

1)   صدور سفارش با قيمت متوقف محدود : مشتري يک  حيطه قيمتي مشخص  را براي  اقدام کارگزاري جهت اجراي سفارش مشخص مي نمايد .

2)   صدور سفارش با قيمت  بازار در زمان بستن : مشتري به کارگزار اجراي سفارش را  در جند دقيقه  قبل از بسته شدن بازار را صادر مي نمايد.

3)   صدور سفارش با قيمت  بازار در  شروع بازار :  مشتري به  کارگزار اجراي سفارش را  در جند دقيقه  بعد از  بازشد ن بازار را صادر مي نمايد .

4)   صدور سفارش بدون درج  زمان در آن : سفارشاتي که در آن زمان قيد نشده باشد به عنوان  سفارش يک روزه تلقي خواهد شد و کارگزار مي بايست در طي همان روز براي اجراي آن را اقدام نمايد.

5)   صدور سفارش  به  شرط تحقق قيمت در بازار :  کارگزار با دريافت اين سفارش در صورت نزديک شدن قيمت مشتري  به  قيمت بازار  اقدام به اجراي سفارش مي نمايد.

 ( بر طبق مقررات   ، کارگزار مشتري ملزم به داشتن اطلاعات خصوصي مشتري مي باشد زيرا کارگزار مسئول تاييد وضعيت مشتري از لحاظ کيفي بر عهده دارد. چنانچه کارگزار تشخيص دهد که مشتري از موقعيت مطلوبي براي پذيرش ريسک مربوط به قراردادهاي آتي يا اختيار  خريد يا فروش نيست . ملزم به پذيرش افتتاح حساب براي وي نخواهد بود.)

نحوه افتتاح حساب

موقعي که مشتري ( خريدار يا فروشنده )  اقدام به افتتاح  يک حساب قرارداد آتي يا اختيار خريد يا فروش نزد  يک کارگزار  مينمايد . فرمها:

1 -     فرم اطلاعات شخصي مشتري

2 -    فرم ميزان درآمد و خالص ثروت فرد

3 -   فرم توافق حساب کالا  در اين فرم موضوعات: علت گشايش  حساب (  سوداگري  ، هج کردن ، خريد کالا و... ) ، نوع شخصيت فرد ( حقيقي ، حقوقي ( سهامي عام يا خاص ، تعاوني ؛ تضامني  و..) ) 

در اين فرم تفويض اختيار انتقال وجوه  نيز مي باشد که مشتري به کارگزار  اجازه        مي دهد تا نسبت به جابجائي پول متعلق به مشتري در صورت لزوم  به واريز سپرده اضطراري   يا انتقال پول از ساير حساب هاي مشتري نزد کارگزار به حساب کالا و به منظور تامين کسري مي باشد.

چگونه يک قرارداد آتي بفروشيم ؟

-  توليد کننده يا هر شخصي که مايل است بعنوان فروشنده در قراردادآتي وارد شود مي تواند  قراردادآتي يک کالاي خاص را  که تحت قوانين بورس وجود دارد بفروش رساند

 بعنوان مثال :  توليد کننده مس مي تواند يک قرارداد آتي تحويل 10 تن مس کاتد با خلوص 99 درصد را جهت تحويل در ماه شهريور 1384 با قيمت 3500 تومان  بفروش رساند .

- يک شخص حقيقي يا حقوقي که توليد کننده مس نيست  مي تواند همان قرارداد  را در بورس بفروش رساند  

-  به اين ترتيب که فروشنده  ( توليد کننده ) يا  ( متقاضي فروش ) يک ميزان کالا به شيوه  قرارداد آتي  درخواست فروش کالا را به کارگزار صادر مي نمايد .

- حق الزحمه کارگزارو حق الزحمه بورس را بهمراه مبلغ وديعه  مورد نياز به حساب کارگزار واريز مي نمايد .

-  کارگزار فروشنده اقدام به فروش کالاي مورد نظر در بورس بصورت آتي مي نمايد . 

-  بر اساس نرخ  خريد و فروش روزانه  مبلغ وديعه فروشنده  تصحيح مي گردد و سود يا زيان وي محاسبه مي گردد .

- فروشنده مي تواند قبل  از سررسيد اقدام به  خروج از قرارداد نمايد .

- در صورتي که وي  از قرارداد خارج نشود مي بايست به تحويل کالا در زمان مشخص شده و در قيمت همان روز اقدام نمايد . و چنانچه خود  مالک  کالا نباشد ، مي بايست معادل  نقدي کالا در همان زمان را به  خريدار تحويل نمايد .

چگونه از يک قرارداد آتي  خارج شويم ؟  

يکي از مهمترين ويژگي هاي قرارداد آتي قابليت  خروج از قرارداد  است در صورتي که خريدار يا فروشنده  پس از  مدت زماني بر اساس سير قيمتها  تمايل به ماندن  در قرارداد نداشته باشند  ،  مي توانند از طريق موقعيتي بر  عکس موقيعيت خود اقدام و از قرارداد خارج شود .  مثال :

- چنانچه فردي يک قرارداد آتي 10 تن مس کاتد  خريد نموده با فروش  آن مي تواند از قرارداد آتي خارج شود .

- و چنانچه فردي که 10 تن مس کاتد  فروخته با خريد يک قرارداد مشابه مي تواند از قرارداد آتي خارج شود .

 

چگونه  قيمت مورد نظر خود را پوشش نمائيم ؟ ( چگونه هج نمائيم ؟ )

 - هج کردن ( پوشش خطر ) عبارت است از يک معامله  قرارداد آتي که  در آينده به عنوان جايگزين يک معامله  نقدي عمل مي کند .

-    اجراي قرارداد هاي آتي به توليد کنندگان احازه  خواهد داد تا در بازار نقش موثري در مديريت ريسک بازي نمايند.

-   توليد کننده مي تواند در زماني که قيمتها روند کاهشي دارد ، با فروش قرارداد آتي به قيمتي بالاتر  از  ريسک کاهش قيمتها در قراردادآتي سود ببرد .

-   آنچه  استفاده از هج ( پوشش  خطر )  را سود مند مي سازد اين است که   قيمتهاي  نقدي  و قرارداد آتي براي يک کالا از گرايش افزايش يا کاهش برخوردار بوده و از اين  رو  زيان وارده  از يک قرارداد  از طريق سود به دست آمده از قرارداد ديگر  خنثي و جبران  گردد.

 مثال

 هج قراردادآتي مس

بازار قراردادآتي

بازار نقدي

زمان

3359 دلار

فروش قرارداداتي به قيمت هر کليو

3357 دلار

 قيمت نقدي هر کليو

اکنون

3360 دلار

خريد قراردادآتي به قيمت هر کليو

3360 دلار

فروش نقدي به قيمت هر تن کليو

3 ماه آينده

1 دلار

زيان

3دلار

سود

سود  2 لار  در هر تن

 

جدول فوق هج  قرارداد آتي مس  را توسط توليد کننده مس نشان مي دهد .  قيمت فعلي  هر کيلو  مس  در بازار 3357 تومان  مي باشد . اين توليد کننده براي اينکه قيمت سه ماه بعد مس را بالا نگه دارد اقدام به فروش يک قرارداد آتي مس به قيمت هر کبلو  3359تومان مي نمايد .  در 3 ماه بعد قيمت نقدي  مس بالا رفته و به 3360 تومان در هرکيلو ميرسد اکنون اين توليد کننده هر کيلو  مس را 3360 تومان  مي فروشد  و قرارداد آتي فروخته شده خود را  با قيمت 3360 تومان  خريداري مي نمايد . زيان 2 دلار حاصل از قرارداد آتي  به وسيله افزايش قيمت نقدي کالا و سود 3  تومان در هر کيلو  جبران مي گردد  و در نهايت اين توليد کننده  2تومان در هر کيلو  سود کسب مي نمايد .